Polskie uzdrowiska i ich właściciele. Przegląd największych firm uzdrowiskowych

Uzdrowisko Polonia - Kudowa-Zdrój

Wakacje. Samo to słowo działa jak balsam, prawda? Plaża w Kołobrzegu, spacer po deptaku w Busku-Zdroju, zapach solanki unoszący się nad tężniami w Ciechocinku. Jeździmy w te miejsca od pokoleń. Najpierw z rodzicami, potem z własnymi dziećmi, a na końcu, gdy plecy zaczynają dawać znaki, sami zapisujemy się na turnus rehabilitacyjny. I tu pojawia się pytanie, którego chyba nikt sobie nie zadaje, popijając wodę mineralną w pijalni: kto tak naprawdę stoi za tym wszystkim?

Bo polskie uzdrowiska to nie jest tylko kwestia zdrowia i wypoczynku. To ogromny, dobrze zorganizowany biznes. Firmy, które prowadzą sanatoria i szpitale uzdrowiskowe, często równolegle produkują kosmetyki, sól spożywczą, wody mineralne czy suplementy diety. Mają własne zakłady produkcyjne, zatrudniają setki, a czasem tysiące ludzi, i są choć rzadko się o tym mówi, jednymi z najważniejszych pracodawców w swoich regionach. W wielu małych miejscowościach turystycznych to właśnie spółka uzdrowiskowa jest największym zakładem pracy, większym niż jakakolwiek fabryka czy urząd. Bez niej cała lokalna gospodarka mogłaby się po prostu posypać.

Co ciekawe, wiele osób planujących wakacyjny wyjazd nad polskie morze albo w góry w ogóle nie zdaje sobie sprawy, że część atrakcji, z których korzysta - tężnie, baseny mineralne, parki zdrojowe, a nawet lokalne sklepiki z „pamiątkową” solą czy kosmetykami - należy do jednej, konkretnej spółki. Turysta widzi malowniczy deptak i ładnie utrzymaną zieleń, a rzadko zastanawia się, kto za to płaci, kto to zarządza i skąd bierze się kapitał na kolejne inwestycje. A szkoda, bo to naprawdę fascynująca historia polskiego biznesu. Połączenie XIX-wiecznej tradycji balneologicznej ze współczesnym zarządzaniem, marketingiem i sprzedażą internetową.

W tym artykule przyjrzymy się bliżej największym polskim firmom uzdrowiskowym. Kto je prowadzi, co produkują, gdzie mają swoje obiekty i jak realnie wpływają na polską gospodarkę. Zaczynajmy.

Uzdrowiska to nie tylko sanatoria - to cały ekosystem biznesowy

Zanim przejdziemy do konkretnych firm, warto rozprawić się z pewnym mitem. Wiele osób myśli, że uzdrowisko to po prostu budynek z basenem i kilkoma gabinetami zabiegowymi. Tymczasem duże polskie spółki uzdrowiskowe to często zintegrowane pionowo przedsiębiorstwa - od wydobycia surowca leczniczego, przez jego przetworzenie, aż po sprzedaż gotowego produktu na sklepowej półce.

Weźmy solankę. W Ciechocinku najpierw płynie ona z odwiertów, potem jest zagęszczana na tężniach, następnie warzona w tradycyjnej warzelni soli, a na końcu trafia do sklepu jako sól spożywcza, sól do kąpieli albo składnik kosmetyku. To cały łańcuch produkcyjny, zatrudniający ludzi na każdym etapie. Od techników utrzymujących instalacje, przez warzelników pracujących ręcznie tak jak ich pradziadkowie, po specjalistów od marketingu i sprzedaży internetowej. Podobnie jest z borowiną w Kołobrzegu czy wodą siarczkową w Busku-Zdroju. To nie przypadek, że te miejscowości od dziesięcioleci są rozpoznawalnymi markami. Ich tożsamość jest dosłownie wydobywana spod ziemi.

Warto też pamiętać, że polskie uzdrowiska działają w specyficznym otoczeniu prawnym. Status „uzdrowiska” w Polsce nie jest tylko marketingowym określeniem, to formalna kategoria, przyznawana miejscowościom spełniającym konkretne kryteria: obecność udokumentowanych złóż surowców leczniczych (wód mineralnych, borowiny, gazów leczniczych), odpowiedni mikroklimat oraz infrastruktura lecznicza. Nadanie statusu uzdrowiska wiąże się z określonymi obowiązkami, ale też przywilejami. Między innymi możliwością pobierania tzw. opłaty uzdrowiskowej od turystów, która zasila budżet gminy i pośrednio finansuje utrzymanie parków, alejek spacerowych czy oświetlenia. To kolejny dowód na to, że biznes uzdrowiskowy i samorząd lokalny są ze sobą mocno powiązane. Jedno bez drugiego nie funkcjonowałoby tak sprawnie.

Tężnie w Ciechocinku

Kto więc rządzi tym rynkiem? W Polsce działa kilkanaście większych spółek uzdrowiskowych, ale kilka z nich wyraźnie wybija się skalą działalności, liczbą obiektów i rozpoznawalnością marki. Część z nich to spółki Skarbu Państwa lub podmioty zależne od dużych grup kapitałowych, inne - jak w przypadku Buska-Zdroju, mają bardziej rozproszoną strukturę własnościową, łączącą kapitał publiczny i prywatny. Przyjrzyjmy się im po kolei.

Polska Grupa Uzdrowisk - uzdrowiskowe imperium należące do KGHM

Zacznijmy od gracza, którego istnienie potrafi zaskoczyć nawet niejednego mieszkańca uzdrowiskowej miejscowości. Polska Grupa Uzdrowisk (w skrócie PGU) to spółka powstała w 2011 roku, która dziś stanowi część Grupy Kapitałowej KGHM Polska Miedź. Tak, tego samego giganta miedziowego, który kojarzy się głównie z kopalniami na Dolnym Śląsku. Brzmi nieoczywiście? A jednak to właśnie ten koncern, poprzez spółkę zależną, jest właścicielem jednej z największych sieci uzdrowisk w kraju.

W skład Polskiej Grupy Uzdrowisk wchodzą cztery kluczowe podmioty:

• Uzdrowisko Cieplice - najstarszy kurort w Polsce, którego historia sięga 1281 roku. Znajduje się w Jeleniej Górze, u podnóża Karkonoszy, a jego fundamentem są lecznicze wody termalne wykorzystywane od ponad siedmiu wieków.

• Uzdrowisko Świeradów-Czerniawa - malownicza miejscowość w Górach Izerskich, słynąca ze źródeł radonowych, cenionych w terapii schorzeń reumatologicznych i neurologicznych.

• Uzdrowiska Kłodzkie - to prawdziwy kolos, bo w jego skład wchodzą trzy popularne kurorty jednocześnie: Polanica-Zdrój, Duszniki-Zdrój i Kudowa-Zdrój. Tworzą razem największy kompleks uzdrowiskowy w Polsce.

• Uzdrowisko Połczyn-Zdrój - miejscowość w województwie zachodniopomorskim, znana z leczniczej borowiny i malowniczego położenia w Drawskim Parku Krajobrazowym.

Razem daje to imponującą liczbę ponad 40 obiektów i ponad 3500 miejsc noclegowych rozsianych po całej Polsce - od gór po Pomorze Zachodnie. Grupa świadczy pełen zakres usług: leczenie uzdrowiskowe i rehabilitację (w tym turnusy refundowane przez NFZ i ZUS), pobyty SPA & Wellness, a nawet medycynę estetyczną. Ich oferta opiera się na unikatowych, naturalnych surowcach - wodach mineralnych, borowinie, korze świerkowej czy solankach, które trudno znaleźć w takiej różnorodności gdziekolwiek indziej w Europie.

Co ciekawe, PGU aktywnie promuje polskie uzdrowiska na arenie międzynarodowej, biorąc udział w targach turystycznych, takich jak ITB Berlin, jednych z największych imprez branżowych na świecie. To pokazuje, że polskie spółki uzdrowiskowe myślą już nie tylko lokalnie, ale traktują siebie jako element eksportu polskiej turystyki medycznej.

Uzdrowisko Ciechocinek S.A. - tam, gdzie sól spotyka tradycję

Jeśli ktoś choć raz był w Ciechocinku, ten zapach solanki unoszący się nad tężniami zapamiętuje na długo. To właśnie tężnie, trzy imponujące, drewniane konstrukcje o łącznej długości ponad 1740 metrów i wysokości blisko 16 metrów są wizytówką miasta i jednocześnie sercem działalności spółki Uzdrowisko Ciechocinek S.A.

Pijalnia wody w Ciechocinku

Historia sięga tu 1836 roku, choć samo pozyskiwanie soli w tym rejonie datuje się jeszcze wcześniej. Spółka jest właścicielem całej infrastruktury decydującej o uzdrowiskowym charakterze miasta - źródeł solankowych oraz kompletnego ciągu technologicznego produkcji soli. To naprawdę robi wrażenie: solanka najpierw zagęszczana jest na tężniach (proces, który trwa i wygląda niemal identycznie jak dwieście lat temu), potem trafia do zabytkowej warzelni soli, gdzie pracownicy zwani warzelnikami ręcznie warzą ją w otwartych naczyniach zwanych panwiami.

Efektem tej pracy jest kilka charakterystycznych produktów:

• Ciechocińska Sól Spożywcza - produkt wpisany na Listę Produktów Tradycyjnych Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, produkowany tą samą, niezmienioną od blisko dwustu lat metodą.

• Ciechociński Szlam i Ług - substancje o właściwościach leczniczych, powstające przy okazji warzenia soli.

• Woda mineralna „Krystynka” - rozlewana i sprzedawana jako produkt bazujący na miejscowej solance.

• Kosmetyki ciechocińskie - linia produktów pielęgnacyjnych bazujących na solance, popularna zwłaszcza wśród kuracjuszy szukających pamiątki z pobytu.

Sól spożywcza z Ciechocinka

Poza produkcją, spółka prowadzi też działalność stricte turystyczną. Tężnie pełnią funkcję naturalnego inhalatorium, z którego korzystają osoby z przewlekłymi schorzeniami dróg oddechowych, a na terenie kompleksu działa też muzeum warzelni soli, gdzie można na własne oczy zobaczyć cały proces produkcyjny. Ciechocinek jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich uzdrowisk i to nie tylko wśród seniorów szukających spokoju, ale też młodszych turystów ciekawych unikatowego zabytku przemysłowego.

Uzdrowisko Kołobrzeg S.A. - morze, borowina i największy kurort nad Bałtykiem

Kołobrzeg to bez wątpienia najbardziej rozpoznawalne polskie uzdrowisko nadmorskie i chyba każdy, kto choć raz jechał tam na wakacje, zna charakterystyczny widok mola, plaży i rzędu sanatoriów wzdłuż promenady. Za znaczną częścią tej infrastruktury stoi spółka Uzdrowisko Kołobrzeg S.A.

Firma prowadzi lecznictwo uzdrowiskowe na naprawdę szeroką skalę: szpitale uzdrowiskowe zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci (już od 3. roku życia), sanatoria oraz leczenie ambulatoryjne. Dysponuje własnymi zakładami przyrodoleczniczymi i przychodnią uzdrowiskową. Jednym z flagowych obiektów jest Szpital Uzdrowiskowy „Muszelka”, składający się z dwóch pawilonów, oferujący łącznie ponad 230 miejsc noclegowych, położony zaledwie kilkadziesiąt metrów od plaży i mola.

Podobnie jak w przypadku Ciechocinka, spółka nie poprzestaje na samym lecznictwie. Produkuje i sprzedaje linię kosmetyków naturalnych opartych na dwóch lokalnych surowcach - kołobrzeskiej borowinie oraz solance. W ofercie znajdziemy balsamy, mydła czy zestawy prezentowe, dostępne zarówno stacjonarnie, jak i w sklepie internetowym, co pokazuje, że firma sprawnie łączy tradycyjny model uzdrowiskowy z nowoczesną sprzedażą e-commerce. Borowina, czyli torf leczniczy bogaty w minerały i substancje humusowe, od dekad jest wykorzystywana w zabiegach kosmetycznych i leczniczych i to właśnie ten surowiec, obok solanki, stanowi fundament marki „Kołobrzeskie Spa”.

Warto dodać, że łagodny, morski mikroklimat Kołobrzegu z niewielkimi amplitudami temperatur i krótkimi, mało śnieżnymi zimami, sam w sobie jest atutem, o który spółka opiera swoją strategię wypoczynkowo-leczniczą, zachęcając do aktywnego wypoczynku przez cały rok, a nie tylko w sezonie letnim.

Uzdrowisko Busko-Zdrój S.A. - świętokrzyska perła przyrodolecznictwa

Jadąc w kierunku Gór Świętokrzyskich, trudno przegapić Busko-Zdrój - miejscowość, która od blisko dwustu lat buduje swoją markę na jednym, bardzo specyficznym surowcu: wodzie siarczkowej. Spółka Uzdrowisko Busko-Zdrój S.A. nie bez powodu bywa nazywana „świętokrzyską perłą przyrodolecznictwa”.

Na terenie uzdrowiska występują dwa rodzaje wód uznanych za lecznicze. Wody siarczkowe oraz solanka jodkowo-bromkowa. Co istotne, parametry buskich wód są na tyle korzystne, że w wielu przypadkach można je stosować bezpośrednio, bez konieczności rozcieńczania, jak ma to miejsce w innych podobnych ośrodkach w Europie.

Poza samym lecznictwem uzdrowiskowym, spółka od 1960 roku produkuje naturalną wodę mineralną „Buskowianka”. Markę, którą wiele osób kojarzy nawet nie wiedząc, że stoi za nią uzdrowisko. To ciekawy przykład tego, jak lokalny surowiec leczniczy z powodzeniem trafił na ogólnopolskie półki sklepowe, funkcjonując jako osobny, rozpoznawalny produkt konsumencki.

W okolicy Buska działają też inne, powiązane z regionem obiekty czerpiące z tych samych złóż, jak Baseny Mineralne w Solcu-Zdroju, które w ciągu jednego roku potrafią sprzedać nawet 200 tysięcy biletów, to naprawdę ogromna liczba jak na relatywnie niewielką miejscowość. Pokazuje to skalę, w jakiej regionalne bogactwo naturalne. W tym przypadku woda siarczkowa, potrafi napędzać cały lokalny przemysł turystyczno-uzdrowiskowy, generując ruch turystyczny, miejsca pracy i przychody nie tylko dla samej spółki, ale i dla okolicznych hoteli, restauracji czy sklepów.

A co z resztą? Pozostałe ważne spółki uzdrowiskowe w Polsce

Cztery opisane wyżej firmy to absolutna czołówka, ale polska mapa uzdrowisk jest znacznie bogatsza. Warto choć pokrótce wymienić inne istotne podmioty, bo każdy z nich odgrywa ważną rolę w swoim regionie:

• Uzdrowisko Nałęczów S.A. - jedno z niewielu polskich uzdrowisk kardiologicznych, znane z łagodnego mikroklimatu i pięknych zabytkowych parków.

• Uzdrowisko Krynica-Żegiestów S.A. - działające w malowniczej Krynicy-Zdroju, słynące z wód mineralnych, w tym popularnego „Zuber”, jednej z najbardziej zmineralizowanych wód w Europie.

• Uzdrowisko Rabka S.A. - uzdrowisko dziecięce w Beskidzie Wyspowym, specjalizujące się w leczeniu schorzeń alergicznych i dróg oddechowych u najmłodszych.

• Uzdrowisko Iwonicz S.A. - jedno z najstarszych uzdrowisk w Polsce, działające w Beskidzie Niskim, z tradycją sięgającą XV wieku.

• Uzdrowisko Konstancin-Zdrój S.A. - uzdrowisko podwarszawskie, ceniące się z zabiegów kardiologicznych i rehabilitacji ortopedycznej, blisko stolicy.

• Uzdrowisko Świnoujście S.A. - nadmorskie uzdrowisko na Wyspie Uznam, korzystające z lokalnej solanki i borowiny.

• Uzdrowisko Szczawno-Jedlina S.A. - dolnośląskie uzdrowisko znane z wód szczawiowych, wykorzystywanych w leczeniu schorzeń układu pokarmowego.

• Uzdrowisko Goczałkowice-Zdrój Sp. z o.o. - niewielkie, ale cenione uzdrowisko na Śląsku, oparte na miejscowej solance jodowo-bromowej.

• Przedsiębiorstwo Uzdrowisko Rymanów-Zdrój S.A. - kolejny podkarpacki kurort, wykorzystujący wody mineralne bogate w jod.

Choć te firmy nie mają aż tak rozbudowanej sieci obiektów jak liderzy rynku, ich znaczenie dla lokalnych społeczności trudno przecenić. W wielu przypadkach są one wręcz największym pracodawcą w danej gminie. Zatrudniają lekarzy, pielęgniarki, fizjoterapeutów, kucharzy, pokojówki, ogrodników utrzymujących parki zdrojowe, a nawet własnych techników odpowiedzialnych za ujęcia wód mineralnych. To sprawia, że kondycja takiej spółki bezpośrednio przekłada się na kondycję całej miejscowości.

Ciekawym zjawiskiem jest też to, że niektóre z tych mniejszych uzdrowisk, podobnie jak liderzy rynku, rozwijają własne linie produktowe, choć na mniejszą skalę. Krynica słynie z wody „Zuber” i „Krystynka” (nie mylić z ciechocińską), Rabka ma swoje charakterystyczne inhalatoria solankowe dla dzieci, a Szczawno-Zdrój od lat butelkuje wodę szczawiową sprzedawaną pod lokalną marką. To pokazuje pewien wzorzec powtarzający się w całej branży: uzdrowisko, które chce przetrwać na konkurencyjnym rynku, prędzej czy później zaczyna monetyzować swój surowiec leczniczy poza samym leczeniem w postaci produktu, który można kupić, spakować do walizki i zabrać do domu jako pamiątkę.

Jak uzdrowiska napędzają lokalną gospodarkę?

Tu dochodzimy do sedna sprawy. Bo o ile leczenie sanatoryjne kojarzy się głównie z emeryturami i kartami NFZ, to w praktyce funkcjonowanie dużej spółki uzdrowiskowej ma dużo szersze skutki gospodarcze, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

Po pierwsze - miejsca pracy. Duże uzdrowisko to setki, a w przypadku takich grup jak PGU - tysiące etatów. Mowa nie tylko o personelu medycznym, ale i o obsłudze gastronomicznej, hotelowej, technicznej, a także pracownikach zakładów produkcyjnych - warzelni soli, rozlewni wody mineralnej czy manufaktur kosmetycznych. W małych miejscowościach, gdzie poza turystyką niewiele się dzieje, taka spółka bywa filarem lokalnego rynku pracy.

Po drugie - turystyka i handel lokalny. Kuracjusz przyjeżdżający na trzytygodniowy turnus zostawia pieniądze nie tylko w kasie sanatorium. Kupuje jedzenie, korzysta z lokalnych usług, odwiedza kawiarnie i pamiątkarskie sklepiki. Sezon uzdrowiskowy, w przeciwieństwie do typowego sezonu wakacyjnego, trwa właściwie cały rok, co daje lokalnym przedsiębiorcom stabilność, jakiej nie mają miejscowości żyjące wyłącznie z letniego ruchu turystycznego.

Po trzecie - eksport marki regionu. Produkty takie jak Ciechocińska Sól Spożywcza, „Buskowianka” czy kosmetyki z kołobrzeską borowiną trafiają na ogólnopolskie, a czasem i zagraniczne półki sklepowe. To forma promocji, za którą żadna kampania marketingowa nie musiałaby płacić. Konsument, sięgając po taki produkt, od razu kojarzy go z konkretnym miejscem w Polsce, co pośrednio zachęca do odwiedzin.

Po czwarte - inwestycje w infrastrukturę. Spółki uzdrowiskowe regularnie remontują parki zdrojowe, pijalnie, deptaki czy zabytkowe obiekty (jak choćby tężnie), z których korzystają nie tylko kuracjusze, ale i zwykli mieszkańcy oraz turyści niekorzystający z leczenia. Trudno sobie wyobrazić np. Ciechocinek bez tężni czy Busko-Zdrój bez parku zdrojowego, a to właśnie lokalne spółki uzdrowiskowe utrzymują te przestrzenie w dobrym stanie.

Po piąte wreszcie - stabilność poza sezonem letnim. To chyba najbardziej niedoceniany aspekt całej tej układanki. Podczas gdy typowe kurorty wypoczynkowe żyją głównie od czerwca do sierpnia, a poza sezonem świecą pustkami, uzdrowiska działają cały rok. Turnusy rehabilitacyjne, sanatoryjne czy lecznicze odbywają się także w styczniu, lutym czy listopadzie, co oznacza, że hotele, restauracje i sklepy w takich miejscowościach nie muszą zamykać się na zimę, tak jak dzieje się to w wielu nadmorskich czy górskich kurortach nastawionych wyłącznie na wakacyjny ruch turystyczny. To realnie stabilizuje lokalny rynek pracy i sprawia, że mieszkańcy nie muszą migrować sezonowo w poszukiwaniu zatrudnienia.

Podsumowanie - uzdrowiska jako cichy filar polskiej gospodarki

Wracając do tych wakacyjnych spacerów po deptakach uzdrowiskowych miejscowości, warto czasem spojrzeć na nie nieco inaczej. Za każdym sanatorium, tężnią czy pijalnią wód mineralnych stoi konkretna firma, często z bardzo długą, liczącą sobie nawet dwieście lat historią, a zarazem, co ciekawe funkcjonująca całkiem sprawnie we współczesnej gospodarce rynkowej, z e-sklepami, liniami kosmetyków i strategiami eksportowymi.

Polska Grupa Uzdrowisk, Uzdrowisko Ciechocinek, Uzdrowisko Kołobrzeg czy Uzdrowisko Busko-Zdrój to nie tylko marki kojarzone z odpoczynkiem i rehabilitacją. To realni pracodawcy, producenci i inwestorzy, którzy często niepostrzeżenie, trzymają w rękach losy całych miejscowości. I choć następnym razem, wchodząc do pijalni wód mineralnych, pewnie nie zaczniemy analizować struktury właścicielskiej spółki, to warto mieć świadomość, że polskie uzdrowiska to coś więcej niż tylko miejsce na urlop. To kawałek polskiej gospodarki, który tak jak dobra kuracja, działa najlepiej wtedy, gdy nikt go nie zauważa.